अनाहत भाग 2

कालगर्भ

अनाहत 

भाग २: विणकराच्या शोधात 

कपाटाचे दरवाजे स्वतःहून उघडले होते आणि ती पैठणी साडी बेडच्या दिशेने सरकत होती. वैदर्भी बेडवर खिळल्यासारखी बसून होती. तिच्या घशातून किंकाळीही फुटत नव्हती. खोलीतल्या हवेत तुळशीच्या वासासोबत आता जळलेल्या सुताचा आणि रक्ताचा उग्र वास मिसळला होता. कपाटाच्या गडद अंधारातून विठ्ठलदासचा तो आर्त आवाज पुन्हा घुमला— "माझा डोळा अजूनही अपूर्ण आहे... तू येत का नाहीस?"

वैदर्भीने भीतीने डोळे घट्ट मिटून घेतले आणि ती ओरडली, "मला सोडून द्या! मी वैदर्भी आहे, मी रुक्मिणी नाही! मला तुमच्या कोणत्याही वारीशी देणंघेणं नाही!"

तिने देवाचे नाव घ्यायला सुरुवात केली— जे तिने लहानपणापासून कधीच केले नव्हते. तिने डोळे उघडले, तेव्हा अचानक खोलीतील तो निळसर प्रकाश नाहीसा झाला होता. कपाटाचे दरवाजे उघडेच होते आणि ती पैठणी साडी जमिनीवर निर्जीव कापडासारखी पडली होती. टाळांचा आवाज थांबला होता, पण खोलीतली ती उष्णता अजूनही जाणवत होती.

वैदर्भीने त्या रात्री पुन्हा झोपण्याचा प्रयत्न केला नाही. ती तशीच कोपऱ्यात बसून राहिली. 

सकाळी सूर्याची पहिली किरणे खोलीत येताच तिला थोडे सुरक्षित वाटले. तिने आरशात पाहिले, तिच्या गळ्यावरचा तो तुळशी माळेचा वळ अजूनही तसाच होता, जणू तो तिला तिच्या कर्तव्याची आठवण करून देत होता.

"हे सगळं मानसिक नाहीये. हा कोणताही भास नाही. जर त्या कुरिअरच्या नोटवर 'वाई' शहराचा पत्ता आहे, तर मला तिथे जावंच लागेल. या साडीचा आणि माझा काय संबंध आहे, हे शोधल्याशिवाय मला शांतता मिळणार नाही," वैदर्भीने ठाम निश्चय केला.

तिने ऑफिसमध्ये फोन करून दोन दिवसांची सुट्टी घेतली. तिची असिस्टंट रिया आश्चर्यचकित झाली, कारण वैदर्भीने गेल्या तीन वर्षांत कधीच सुट्टी घेतली नव्हती. वैदर्भीने ती पैठणी साडी एका साध्या ट्रॅव्हल बॅगमध्ये कोंबली, गाडीची चावी घेतली आणि प्रभादेवीच्या तिच्या फ्लॅटमधून बाहेर पडली. तिचे लक्ष्य होते— वाई, जिल्हा सातारा.

मुंबई-पुणे एक्सप्रेसवेवरून वैदर्भीची कार सुसाट धावत होती. जसजशी ती मुंबईपासून दूर जात होती, तसतसे तिचे मन अधिक अस्वस्थ होत होते. साधारण चार-साडेचार तासांच्या प्रवासानंतर ती सातारा जिल्ह्यात शिरली. सह्याद्रीच्या रांगा, बाजूने वाहणारी कृष्णा नदी आणि वाई शहरातील जुने वाडे तिच्या डोळ्यांसमोर येऊ लागले.

वाई हे पेशवेकालीन शहर. तिथे पाऊल ठेवताच हवेत एक वेगळाच जुनाट, ऐतिहासिक गंध होता. वैदर्भीने गाडी एका बाजूला लावली आणि मोबाईलवर मॅप शोधण्याचा प्रयत्न केला, पण कालच्या सारखंच आजही तिथे नेटवर्क येत नव्हतं. तिने गाडीची काच खाली केली आणि रस्त्यावरून जाणाऱ्या एका वृद्ध वारकरी आजोबांना विचारले, "आजोबा, इथे 'वासुदेव गल्ली' कुठे आहे सांगाल का? आणि तिथे विठ्ठलदास विणकर नावाचे कोणी राहतात का?"

त्या आजोबांनी वैदर्भीकडे वरून खाली पाहिले. तिचे आधुनिक कपडे, महागडी गाडी आणि तिच्या गळ्यावर असलेला तो काळा वळ पाहून आजोबांचे डोळे थोडे विस्फारले. 

ते गंभीर आवाजात म्हणाले, "लेकी, वासुदेव गल्ली तर इथेच पुढे उजव्या हाताला आहे. पण विठ्ठलदास? विठ्ठलदास विणकराला जाऊन तर शंभर-सव्वाशे वर्ष झाली! आता तिथे फक्त त्याचा पडका वाडा आणि हातमाग शिल्लक आहे. तिथली माणसं कधीच गाव सोडून गेली."

आजोबांच्या शब्दांनी वैदर्भीच्या पाठीवरून एक थंड शिरशिरी धावून गेली. स्वप्नात पाहिलेली गोष्ट खरी होती! ती म्हणाली, "मला त्या वाड्याचा रस्ता दाखवा प्लीज."

आजोबांनी रस्ता दाखवला. वासुदेव गल्लीत गाड्या जाण्यासारखा रस्ता नव्हता, म्हणून वैदर्भीने कार लांब पार्क केली आणि ती पैठणी असलेली बॅग खांद्याला अडकवून ती पायी निघाली. गल्लीत जुनी, लाकडी घरे होती.

 गल्लीच्या अगदी शेवटी एक अत्यंत जुना, पडका आणि काळाभोर झालेला वाडा उभा होता. वाड्याच्या दरवाजावर वाळलेली तोरणे लटकत होती. दरवाजावर एक जुनी पाटी होती, ज्यावर अस्पष्ट अक्षरात लिहिलं होतं— 'विठ्ठलदास विणकर - हातमाग गृह'.

वैदर्भीने जड पावलांनी वाड्याच्या आवारात प्रवेश केला. तिथे कमालीची शांतता होती. वाड्याच्या आत जाताच तिला हुबेहूब तेच दृश्य दिसले जे तिने तिच्या स्वप्नात पाहिले होते— मातीचे कुड, लाकडी खांब आणि एका कोपऱ्यात धुळीने माखलेला तो जुना हातमाग. 

वैदर्भीने बॅगमधून ती धूप-छाव पैठणी बाहेर काढली. साडी बाहेर काढताच, त्या वाड्याच्या भिंतींमधून एक अनाकलनीय थरथराहट जाणवली.

"कोण आहे तिथे?" अचानक वाड्याच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यातून एक जुनाट, खरखरीत आवाज आला.

वैदर्भी दचकली. तिने पाहिले तर तिथे एक अत्यंत वृद्ध माणूस बसला होता. त्याचे केस पांढरे झाले होते, अंगावर फाटकी चोळणी होती आणि डोळे अंधुक झाले होते.

"मी... मी मुंबईवरून आले आहे. मला या साडीबद्दल माहिती हवी आहे," वैदर्भीने थरथरत्या आवाजात साडी पुढे केली.

त्या वृद्धाने ती पैठणी साडी पाहिली. साडी पाहताच त्याच्या अंधुक डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. त्याने थरथरत्या हाताने साडीला स्पर्श केला. "ही... ही तर विठोबाची 'धूप-छाव'! शंभर वर्षांपूर्वीची! अखेर ती तिच्या मालकिणीकडे परत आली तर!"

"तुम्हाला माहिती आहे या साडीबद्दल?" वैदर्भीने घाईने विचारले.

"होय बायजा," वृद्ध म्हणाला, "माझे आजोबा सांगायचे, या वाड्यात विठ्ठलदास नावाचा एक सिद्ध विणकर राहायचा. तो साधा विणकर नव्हता, तो विठ्ठलाचा परमभक्त होता. तो जेव्हा साडी विणायचा, तेव्हा स्वतः विठ्ठल त्याच्या हातांना बळ द्यायचा, असं लोक म्हणायचे. त्याचे या गावातल्या एका श्रीमंत सावकाराच्या मुलीवर, 'रुक्मिणी'वर प्रेम होते. विठ्ठलदासने आषाढी वारीत रुक्मिणीला भेट देण्यासाठी ही खास पैठणी विणली होती. पण वारीच्या आदल्या रात्री सावकाराच्या माणसांनी इथे येऊन विठ्ठलदासची हत्या केली."

वैदर्भीचा श्वास रोखला गेला. "पुढे काय झालं?"

"विठ्ठलदासचा जीव त्या साडीत आणि रुक्मिणीत अडकला होता. मरताना त्याची साडी अपूर्ण राहिली होती— त्या पदरावरच्या मोराचा उजवा डोळा विणायचा बाकी होता. विठ्ठलदासच्या मृत्यूनंतर रुक्मिणीनेही चंद्रभागेत उडी घेऊन आपला जीव दिला. तेव्हापासून हा वाडा असाच पडका आहे. पण एक शाप या वाड्याला लागलाय..." वृद्धाचा आवाज गूढ झाला.

"कसला शाप?" वैदर्भीने विचारले.

"विठ्ठलदासचा आत्मा या साडीतच अडकून राहिला. ही साडी वर्षानुवर्षे या वाड्यात एका गुप्त पेटीत बंद होती. पण काही वर्षांपूर्वी माझ्या एका नातेवाईकाने, ज्याचं नाव 'दगडू' होतं, त्याने पैशाच्या लोभापोटी ती पेटी चोरली आणि तो ती साडी विकण्यासाठी शहरात गेला. त्याने इंटरनेटवर कोणत्यातरी दुकानाच्या नावाने ही साडी विकायला काढली. पण विठ्ठलदासचा आत्मा त्या साडीला सोडत नाही. जो कोणी ही साडी खरेदी करेल, त्याला विठ्ठलदास रुक्मिणी समजून आपल्याकडे ओढतो. जर ती साडी पूर्ण झाली नाही, तर ती खरेदी करणाऱ्या मुलीचाही मृत्यू निश्चित असतो!"

वैदर्भीच्या पायाखालची जमीनच सरकली. "मृत्यू? पण मी ही साडी पूर्ण कशी करू? तो मणी कुठे आहे?"

वृद्ध म्हणाला, "तो मणी... तो पाचूचा मणी त्या रात्री विठ्ठलदासच्या रक्तात माखला होता. तो मणी कुठे आहे हे फक्त विठ्ठलदासलाच ठाऊक. तुला पंढरपूरच्या वारीत जावं लागेल. कारण विठ्ठलदासचा आत्मा दरवर्षी आषाढी वारीच्या वाटेने पंढरपूरला जातो. तिथेच तुला तुझ्या मुक्तीचा मार्ग सापडेल."

वैदर्भी वाड्यातून बाहेर पडली. तिचे डोके सुन्न झाले होते. तिला आता समजले होते की तिच्याकडे दुसरा कोणताही पर्याय नव्हता. जर तिला स्वतःचा जीव वाचवायचा असेल, तर तिला पंढरपूरला जावेच लागेल.

योगायोगाने, आज १३ जून होती. पुण्यातून आषाढी वारीच्या पालख्यांचे प्रस्थान झाले होते. लाखो वारकरी पंढरपूरच्या दिशेने चालत होते. 

वैदर्भीने तिची गाडी पुण्यातच एका ओळखीच्या गॅरेजमध्ये लावली. तिने जीन्स-टीशर्ट बदलून एक साधा पांढरा कुर्ता आणि सलवार परिधान केली. तिने ती पैठणी साडी आपल्या झोळीत ठेवली आणि ती थेट वारीच्या मार्गावर आली, जिथे ज्ञानेश्वर माऊलींची पालखी चालत होती.

भोवताली 'ज्ञानोबा-तुकाराम'चा गजर चालला होता. टाळ-मृदंगाचा आवाज, भगव्या पताका आणि वारकऱ्यांचा अथांग सागर. वैदर्भी या गर्दीत एकदम वेगळी आणि उठून दिसत होती, पण जशी ती वारीत चालू लागली, तसे तिच्या पायांना एक वेगळीच गती मिळाली. तिच्या गळ्यातला तो काळा वळ आता दुखू लागला होता, जणू तो तिला पुढे चालण्यासाठी प्रोत्साहन देत होता.

चालता चालता दुपारची संध्याकाळ झाली. वारी एका विस्तीर्ण मैदानावर मुक्कामासाठी थांबली. वारकऱ्यांनी आपापली तंबू ठोकली. वैदर्भी थकून एका मोठ्या वडाच्या झाडाखाली बसली. तिचे पाय सुजले होते. तिने डोळे मिटले.

रात्रीचे नऊ वाजले असतील. वारीतल्या गराड्यात अचानक शांतता पसरली. वैदर्भीला पुन्हा एकदा तोच ओळखीचा तुळशीचा सुगंध जाणवला. तिने डोळे उघडले. तिने पाहिले की तिच्यापासून काही अंतरावर, वारकऱ्यांच्या गर्दीत एक तरुण वारकरी पाठीवर वीणा घेऊन उभा आहे. त्याचा चेहरा स्पष्ट दिसत नव्हता, पण त्याची शरीरयष्टी हुबेहूब विठ्ठलदास सारखी होती.

तो वारकरी हळूच मागे वळला आणि त्याने वैदर्भीकडे पाहिले. त्याचे डोळे चमकत होते. त्याने वैदर्भीला हाताने जवळ येण्याचा इशारा केला आणि तो गर्दीच्या दिशेने पुढे चालू लागला.

"विठ्ठलदास!" वैदर्भी स्वतःचे भान हरवून ओरडली. ती उठली आणि त्याच्या मागे धावू लागली. तो तरुण वारकरी गर्दीतून वाट काढत एका अंधाऱ्या, निर्मनुष्य शेताच्या दिशेने गेला. वैदर्भी वारीचा तळ सोडून त्याच्या मागे त्या अंधारात शिरली.

"थांबा! मला सांगा तो मणी कुठे आहे? मला मुक्त करा!" वैदर्भी धापा टाकत ओरडत होती.

तो तरुण एका जुन्या विहिरीपाशी जाऊन थांबला. वैदर्भी त्याच्या जवळ पोहोचली. तिने त्याचा हात पकडण्यासाठी हात पुढे केला, पण जशी ती जवळ गेली, तसा तो तरुण वारकरी अचानक हवेत विरघळला! तिथे कोणीच नव्हते.

वैदर्भी घाबरून मागे वळणार, इतक्यात तिला विहिरीच्या काठावर काहीतरी चमकताना दिसले. तिने जवळ जाऊन पाहिले.

विहिरीच्या दगडावर रक्ताने एक जुना संदेश लिहिला होता, जो अजूनही ओला वाटत होता. त्या संदेशात लिहिले होते:

"रुक्मिणी, तू वारीत आलीस, पण एकटी नाहीस. तुझा काळ तुझ्या पाठीवरच आहे. मागे बघ!"

वैदर्भीचे काळीज भीतीने ग्रासले. तिने हळूच मागे पाहिले. मैदानावर वारीचा प्रकाश खूप लांब होता. आणि तिच्या अगदी मागे, हातात एक जुनी, धारदार तलवार घेतलेला एक धिप्पाड, काळाकुट्ट पडछाया (सावली) उभा होता... ज्याचे डोळे क्रोधाने लाल होते!

पुढील भागात (भाग ३): वैदर्भीच्या मागे उभी असलेली ती भयानक सावली कोणाची आहे? सावकार (ज्याने मागच्या जन्मी विठ्ठलदासला मारले होते) त्याचाही काही संबंध या जन्माशी आहे का? वैदर्भी या संकटातून कशी सुटणार? जाणून घेण्यासाठी वाचा अनाहत भाग 3… 

क्रमशः 

11 जून 2026 (एकादशी) 

नमस्कार मंडळी फक्त 8 भागांची कथा आहे आणि 4 दिवसात संपणार आहे. कारण आधीच लिहून झाली आहे. फॉलो करा सगळे भाग सलग मिळतील. रोज दोन भाग प्रकाशित होतील. 

बाकी सगळं काही दत्तात्रेयार्पणमस्तू!!! शुभं भवतू!!! 

स्वतःला शोधताना - गौरी हर्षल