अद्वैत द कोड

#कालगर्भ 



#अद्वैत - द कोड



कथा वाचण्यापूर्वी - ही कथा काल्पनिक आहे. मला कल्पनांना इंटरेस्टिंग बनवायला आवडतं. सो जी इन्फो गुगलकडून मिळाली, ती मी बऱ्यापैकी ट्विस्ट केली आहे कथेत रंजकता येण्यासाठी. 

भाग १: अंतःप्रेरणा (The Frequency of Faith)

डॉ. कबीर हा मुंबईतील एका नामांकित रिसर्च इन्स्टिट्यूटमध्ये 'कॉग्निटिव्ह न्यूरोसायंटिस्ट' म्हणून काम करत होता. मानवी मेंदू, त्याचे न्यूरॉन्स आणि माणसाच्या भावना यांचा नेमका काय संबंध असतो, यावर त्याचा गेली अनेक वर्षं सखोल अभ्यास सुरू होता. त्याच्या टेबलावर नेहमी कुठलं ना कुठलं संशोधन-पत्र उघडं असायचं, भिंतीवर मेंदूच्या वेगवेगळ्या भागांचे चार्ट्स लावलेले असायचे आणि त्याच्या डोळ्यांत नेहमी एक प्रश्न घर करून असायचा - "हे नेमकं घडतं तरी कसं?"

कबीरचा विज्ञानावर प्रचंड विश्वास होता, पण जे विज्ञानाला सिद्ध करता येत नाही, अशा गोष्टींना तो 'निव्वळ योगायोग' किंवा 'भ्रम' मानायचा. त्याचं संपूर्ण आयुष्य लॅब, आलेख, एमआरआय स्कॅन्स आणि आकडेवारीभोवतीच फिरत होतं. मित्रमंडळींमध्ये तो कायम गमतीने म्हणायचा, "माझं प्रेम फक्त डेटावर आहे, बाकी सगळं दुय्यम."

त्याच्या लॅबमध्ये सध्या एक मोठा प्रोजेक्ट सुरू होता - "द ह्युमन एम्पथी प्रोजेक्ट". म्हणजे माणसाच्या मनात दुसऱ्यांबद्दल दया, प्रेम आणि चांगुलपणा नेमका कसा निर्माण होतो, याचा शोध. जेव्हा एखादी व्यक्ती दुसऱ्याला मदत करते, तेव्हा तिच्या मेंदूत कोणते रासायनिक बदल होतात, कोणते न्यूरॉन्स सक्रिय होतात - हे सगळं कबीरला कागदावर, आकड्यांत आणि आलेखांत बंदिस्त करायचं होतं.

कबीरची आई, सुमतीबाई, मात्र याच्या अगदी उलट होत्या. त्या अध्यात्मावर अथांग श्रद्धा ठेवणाऱ्या साध्या, प्रेमळ महिला होत्या. घरातल्या देव्हाऱ्यापासून ते स्वयंपाकघरातल्या प्रत्येक कृतीपर्यंत, त्यांच्या प्रत्येक गोष्टीत एक शांत श्रद्धा दिसायची. त्या नेहमी म्हणायच्या, "कबीर, विज्ञानाला फक्त मेंदू दिसतो, पण त्या मेंदूला चालवणारी जी अदृश्य शक्ती आहे ना, त्याला आपण आत्मा किंवा देव म्हणतो. दोन्ही वेगवेगळ्या गोष्टी नाहीत रे, एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत."

यावर कबीर हसून म्हणायचा, "आई, ज्या गोष्टीचा डेटा मिळत नाही, ती गोष्ट अस्तित्वात नसते. सायन्सला पुरावा लागतो, भावनांना नाही." सुमतीबाई फक्त हसायच्या आणि म्हणायच्या, "बघशील एक दिवस, पुरावा तुझ्यासमोरच येऊन उभा राहील."

एक दिवस लॅबमध्ये नेहमीप्रमाणे काम करत असताना, कबीरच्या कॉम्प्युटर स्क्रीनवर एका अनोख्या केसची फाईल आली. एका ३२ वर्षांच्या तरुणाचा भीषण अपघात झाला होता. त्याचं नाव होतं अद्वैत. अद्वैत हा एक अगदी सामान्य कॉर्पोरेट कर्मचारी होता, रोजच्या धावपळीत जगणारा, कुणालाही सहज ओळखू न येणारा माणूस. पण अपघातानंतर त्याच्यामध्ये एक अद्भुत बदल झाला होता. कोमातून बाहेर आल्यापासून त्याला समोरच्या माणसाचे विचार आणि भावना आधीच जाणवू लागल्या होत्या. मानसशास्त्राच्या भाषेत याला 'हायपर-एम्पथी' म्हणतात - म्हणजे दुसऱ्याचं दुःख किंवा आनंद स्वतःच्या शरीरात जाणवण्याची तीव्र क्षमता.

पण अद्वैतच्या केसमध्ये काहीतरी वेगळंच होतं. जेव्हा जेव्हा तो कोणाचं दुःख पाहायचा, तेव्हा त्याचा मेंदू एका विशिष्ट 'गॅमा फ्रिक्वेन्सी'वर व्हायब्रेट व्हायचा - जी सामान्य माणसांमध्ये केवळ खोल ध्यान करताना किंवा गाढ समाधीच्या अवस्थेत दिसते. कबीरने ही फाईल तीनदा वाचली. त्याला विश्वासच बसेना की एका सामान्य माणसाचा मेंदू असं काही करू शकतो.

कबीरने अद्वैतला आपल्या लॅबमध्ये बोलावलं. अद्वैत अत्यंत शांत, हसऱ्या चेहऱ्याचा आणि डोळ्यांत एक वेगळीच चमक असलेला तरुण होता. त्याच्या वागण्यात कुठलाही अहंकार नव्हता, उलट एक विचित्र स्थैर्य होतं - जणू त्याला सगळं आधीच माहीत आहे.

"डॉक्टर, तुम्हाला माझं ब्रेन स्कॅन करायचं आहे ना? बिनधास्त करा. पण मी तुम्हाला एक सांगू? जे तुम्ही मशीनमध्ये शोधत आहात, ते मशीनच्या पलीकडचं आहे," अद्वैत शांतपणे म्हणाला.

कबीरने त्याला ईईजी कॅप लावली आणि वेगवेगळ्या भावनांचे फोटो दाखवायला सुरुवात केली. सुरुवातीला सामान्य प्रतिक्रिया आल्या - हसरे फोटो पाहिल्यावर आनंदाच्या लहरी, रागीट फोटो पाहिल्यावर तणावाच्या लहरी. पण जेव्हा स्क्रीनवर एका भुकेल्या मुलाचा फोटो आला, तेव्हा अद्वैतच्या मेंदूतील 'मिरर न्यूरॉन्स' प्रचंड वेगाने कार्यरत झाले. आणि आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, त्याच्या मेंदूतून निघणाऱ्या लहरींनी लॅबमधील कॉम्प्युटर मॉनिटरवर एक विचित्र नमुना तयार केला.

हा पॅटर्न अगदी तसाच होता, जसा एखाद्या प्राचीन मंदिरातील 'श्री यंत्रा'चा आकार असतो - एकात एक गुंफलेले त्रिकोण, एक सुबक, गूढ भूमिती.

कबीर थक्क झाला. त्याने डोळे चोळले, स्क्रीनकडे पुन्हा पाहिलं. विज्ञानाच्या लॅबमध्ये अध्यात्माचा हा आकृतीबंध कसा काय येऊ शकतो? त्याचं मन एकाच वेळी उत्तेजित आणि अस्वस्थ झालं. त्याला हे कुणाला तरी दाखवायचं होतं, समजावून घ्यायचं होतं.

तो अद्वैतला याबद्दल विचारणार, तितक्यात लॅबच्या बाहेरून मोठा आरडाओरडा ऐकू आला. कबीरची असिस्टंट रिया धावत आत आली. तिचा चेहरा पांढराफटक पडला होता, हात थरथरत होते. "सर... बाहेर बघा... सुमती मॅडम..." पूर्ण वाक्यही ती बोलू शकली नाही.

कबीर सगळं सोडून धावत बाहेर गेला. सुमतीबाई लॅबच्या वेटिंग एरियामध्ये बेशुद्ध पडल्या होत्या. त्यांना तातडीने आयसीयूमध्ये हलवण्यात आलं. डॉक्टरांनी तपासलं आणि सांगितलं की त्यांना तीव्र हृदयविकाराचा झटका आला आहे आणि वाचण्याची शक्यता केवळ १०% आहे.

कबीर कोलमडला. ज्या माणसाने आयुष्यभर आकड्यांवर, संभाव्यतेवर विश्वास ठेवला होता, त्याला आज तेच आकडे असह्य वाटत होते. १०% म्हणजे जवळपास शून्यच. विज्ञानाचा एवढा मोठा अभ्यासक आज पूर्णपणे हताश झाला होता. तो आयसीयू बाहेर बाकावर डोक्याला हात लावून बसला होता, डोळ्यांतून घळाघळा अश्रू वाहत होते.

तितक्यात अद्वैत त्याच्या मागे येऊन उभा राहिला. त्याने कबीरच्या खांद्यावर हलकेच हात ठेवला.

"डॉक्टर, सायन्स संपतं तिथे श्रद्धा सुरू होते, असं तुमची आई म्हणायची ना? चला, आज विज्ञानाला अध्यात्माची साथ देऊया," अद्वैत शांतपणे म्हणाला.

कबीरने चमकून वर पाहिलं. "तुला कसं माहीत... आई असं म्हणायची हे?" त्याच्या मनात एक विचित्र भीती दाटून आली.

अद्वैत फक्त हलकंसं हसला, काही उत्तर दिलं नाही.

कबीरने डोळे पुसले आणि विचारलं, "पण कसं? डॉक्टरांनी आशा सोडली आहे."

अद्वैतने एक गूढ हास्य केलं आणि म्हणाला, "मेंदूची ताकद मशीनपेक्षा जास्त आहे. मी माझ्या मेंदूच्या लहरी तुमच्या आईच्या मेंदूपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करेन. याला मानसशास्त्रात 'टेलिपॅथी' म्हणतात आणि अध्यात्मात 'प्रार्थना'. तुम्ही फक्त मला तुमच्या लॅबमधील त्या विशेष मशीनला जोडण्याची परवानगी द्या."

कबीर एका क्षणासाठी गोंधळला. हे वैद्यकीय नियमांच्या पूर्ण विरोधात होतं. एका अनोळखी माणसाला असं प्रयोगात सामील करणं म्हणजे स्वतःची नोकरी आणि प्रतिष्ठा धोक्यात घालणं. पण आईचा जीव वाचवण्यासाठी तो काहीही करायला तयार होता. काही सेकंद विचार करून त्याने मान डोलावली.

रात्रीच्या अंधारात, कुणालाही न सांगता, त्याने अद्वैतला आईच्या आयसीयू बेडजवळ नेलं. मॉनिटर्सचा मंद प्रकाश आणि यंत्रांचा संथ आवाज याशिवाय खोलीत पूर्ण शांतता होती. अद्वैतने सुमतीबाईंचा हात हातात घेतला आणि डोळे बंद केले. त्याचा चेहरा एकदम शांत, जवळजवळ निर्विकार झाला.

कबीरने मॉनिटरवर अद्वैतच्या मेंदूच्या लहरी तपासायला सुरुवात केली. त्याचे हात थरथरत होते, पण नजर मात्र स्क्रीनवर खिळलेली होती.

पाच मिनिटं झाली... दहा मिनिटं झाली... काहीच बदल झाला नाही. सुमतीबाईंचा पल्स रेट सतत घसरत होता. कबीर निराश होऊन म्हणाला, "हे व्यर्थ आहे अद्वैत. विज्ञान सांगतंय की आता काही होऊ शकत नाही."

तितक्यात, मॉनिटरवर एक चमत्कार झाला. अद्वैतच्या मेंदूच्या लहरी आणि सुमतीबाईंच्या मेंदूच्या लहरी एकाच फ्रिक्वेन्सीवर मॅच झाल्या. दोन्ही ग्राफ्स हुबेहूब एकसारखे दिसू लागले, जणू दोन वेगळे संगीताचे सूर अचानक एकाच तालात यावेत. आणि अचानक, सुमतीबाईंच्या हृदयाचे ठोके सामान्य होऊ लागले. काही क्षणांतच त्यांनी हळूहळू डोळे उघडले.

कबीरच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, पण यावेळी ते दुःखाचे नव्हे तर विस्मयाचे अश्रू होते. विज्ञानाने ज्याला अशक्य म्हटलं होतं, ते मानसशास्त्र आणि अध्यात्माच्या या अनोख्या संगमाने शक्य केलं होतं.

अद्वैतने डोळे उघडले. तो खूप थकलेला दिसत होता, त्याच्या कपाळावर घामाचे थेंब जमले होते. तो कबीरकडे बघून हसला आणि म्हणाला, "बघा डॉक्टर, जगातील चांगुलपणा आणि पॉझिटिव्ह एनर्जी जेव्हा एकत्र येते, तेव्हा निसर्ग आपले नियम बदलतो."

कबीरने अद्वैतचे आभार मानण्यासाठी हात पुढे केला. एका शब्दातही व्यक्त होणार नाही, इतकी कृतज्ञता त्याच्या मनात होती.

पण जसा कबीरचा हात अद्वैतच्या हाताला स्पर्श झाला, तसा कबीरला एक तीव्र विजेचा धक्का बसल्यासारखा भास झाला. त्याच्या डोळ्यांसमोर अचानक अनेक वर्षांपूर्वीची एक धुसर घटना चमकून गेली... एक लहान मूल, एक अपघात आणि रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेली एक व्यक्ती...

कबीर झटकन मागे सरकला, जणू त्याला काहीतरी चटका बसला. त्याने अद्वैतच्या डोळ्यांत पाहिलं. अद्वैतच्या चेहऱ्यावरील शांतता आता एका भीतीदायक गूढतेत बदलली होती - जणू एक गुपित उघड होण्याची वेळ आली आहे.

कबीरने अद्वैतचा हात सोडला आणि थरथरत्या आवाजात विचारलं, "तू... तू कोण आहेस अद्वैत? आणि १५ वर्षांपूर्वी माझ्या वडिलांचा ज्या कार अपघातात मृत्यू झाला होता... त्या गाडीत तू सुद्धा होतास ना?!"

खोलीत एकदम शांतता पसरली. मॉनिटर्सचा बीप आवाज आणि कबीरच्या हृदयाची धडधड, एवढंच काय ते ऐकू येत होतं. अद्वैत काहीच बोलला नाही, फक्त शांतपणे कबीरकडे पाहत राहिला - जणू त्याचं उत्तर शब्दांत नाही, तर पुढच्या भागात दडलेलं आहे.

क्रमशः... २३ जुलै २०२६

नमस्कार मंडळी, कालगर्भ सिरीजमधली पुढची कथा आहे "अद्वैत द कोड"...

आज या कथेचा पहिला भाग प्रकाशित करत आहे. ही कथा फेसबुक पेज, ब्लॉग आणि प्रतिलिपीवर वाचण्यास उपलब्ध होईल. २०१६ पासूनचं माझं लिखाण वाचायचं असेल, तर ते प्रतिलिपी या अ‍ॅपवर उपलब्ध आहे.

बाकी सगळं काही दत्तात्रेयार्पणमस्तु!!! शुभं भवतु!!! स्वतःला शोधताना - गौरी हर्षल


टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

अनाहत भाग 1 - गौरी हर्षल

अनाहत भाग 2

अनाहत भाग 3